Rzeźbiarz, pedagog, reżyser, aktor. Syn Michała Frejera i Janiny z Szybalskich. W l. 1927-1938 mieszkał z rodziną w Grudziądzu, gdzie rozpoczął edukację szkolną w 1933 r. Rodzina Frejerów w 1938 r. wróciła na Kresy, do Wołkowyska. Tam Frejer skończył szkołę powszechną i kontynuował naukę w 10-letniej szkole rosyjskiej. W 1942 r. przerwał naukę, Wołkowysk znalazł się wówczas pod okupacją niemiecką. Został przymusowo zatrudniony jako robotnik przeładunkowy na kolei. 8 września 1944 r. wstąpił do II Armii Wojska Polskiego. Służył w pułku samochodowym jako kierowca-mechanik. Służbę wojskową zakończył w stopniu plutonowego. Zdemobilizowany w 1947 r. dołączył do rodziny mieszkającej wówczas w Olsztynie. Podjął pracę w Regionalnej Dyrekcji Planowania Przestrzennego, a potem w Wojewódzkiej Komisji Planowania Gospodarczego na stanowisku kreślarza. Jednocześnie był uczniem Państwowego Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych w klasie o profilu matematyczno-przyrodniczym. W 1950 r. otrzymał świadectwo dojrzałości. W tym czasie zaczął odnosić pierwsze sukcesy artystyczne. Wziął udział w I Ogólnopolskiej Wystawie Plastyków Amatorów w Warszawie (1949), gdzie otrzymał nagrodę pieniężną za rzeźbę Robotnik. Na wystawie amatorów plastyków woj. olsztyńskiego (1950) zdobył pierwszą nagrodę za rzeźbę Chłopiec z książką. Już jako osiemnastoletni żołnierz utrwalał obrazy wojenne w formie rysunków. W archiwum prywatnym artysty zachowały się szkice przedstawiające twarze polskich żołnierzy, jeden z nich jest datowany na 1944 r. Talent artystyczny Frejera w późniejszych latach okazał się imponująco wielowymiarowy. Syn artysty Michał Frejer, zapamiętał, że ojciec powtarzał: „trzeba patrzeć”. Istotnie, w zakresie sztuk plastycznych, twórca niejednokrotnie udowadniał umiejętność obserwacji i innowacyjny sposób jej artystycznego przetworzenia. Spostrzegawczość Frejera ujawniają jego prace rzeźbiarskie oraz formalne eksperymenty teatralne.

5 września 1951 r. otrzymał indeks Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Gdańsku z siedzibą w Sopocie. Wg ówczesnej struktury uczelni został studentem Wydziału Architektury Wnętrz Studium Rzeźby. Studiował w Pracowni prof. Stanisława Horno-Popławskiego. W l. 1953-1956 otrzymywał stypendium artystyczne. W roku akademickim 1953/1954 dostał nagrodę za wyniki z przedmiotu rysunek. W roku 1954/1955 nagrodę z rzeźby oraz wyróżnienie z projektowania architektoniczno-rzeźbiarskiego. Absolutorium uzyskał 9 października 1956 r. na Wydziale Rzeźby PWSSP wówczas już z siedzibą w Gdańsku. Natomiast egzamin dyplomowy złożył 3 czerwca 1958 r. Jeszcze jako student, a potem absolwent PWSSP pracował przy odbudowie Głównego Miasta Gdańska. Wykonywał prace rzeźbiarskie i modele rzeźb przy ul. Mariackiej, pracował także przy rekonstrukcji fasady kamienicy przy ulicy Św. Ducha 45/47. Wspólnie z przyjacielem z uczelni Michałem Gąsienicą projektował kamieniarkę kamienicy przy Św. Ducha 127/129.

W roku akademickim 1956/1957 rozpoczął pracę pedagoga w macierzystej uczelni. Prowadził ćwiczenia dla studentów Wydziału Rzeźby. We wrześniu 1958 r. został asystentem. W 1959 r. prowadził zajęcia dla studentów rzeźby podczas kursu wakacyjnego w Pińczowie. Ponownie nadzorował zajęcia podczas kursu plenerowego w 1962 r. W październiku 1963 r. został powołany na stanowisko starszego asystenta na Wydziale Rzeźby. Od tego roku pracował nad otwarciem autorskiego warsztatu rzeźby w metalu. W tym celu podjął kurs spawania elektrycznego i gazowego w gdyńskiej stoczni. Pomysł udało mu się zrealizować, artysta samodzielnie prowadził warsztat i zadania z techniki metalu dla studentów. W uczelni pracował do końca września 1969 r.

Od 1963 r. mieszkał i tworzył przy ul. Piwnej 56/57 w Gdańsku. Po jego śmierci na fasadzie kamienicy przymocowano tablicę pamiątkową wykonaną przez Sławoja Ostrowskiego wg projektu Manfreda Kieselbacha. Inicjatorem upamiętnienia rzeźbiarza i założyciela teatru rąk był Włodzimierz Łajming.

Frejer był założycielem, reżyserem i aktorem Studenckiego Teatru Pantominy Rąk i Przedmiotów Co To. Prapoczątki unikalnego w krajobrazie kultury studenckiej PRL-u teatrzyku rąk sięgają przełomu lat 40. i 50. Poświadczany przez przyjaciół talent Frejera do improwizowania scenek sytuacyjnych z wykorzystaniem pacynek rozkwitł na początku jego studiów. Idea zrodziła się z chęci rozbawienia przyjaciół z uczelni etiudą wyrastającą z fascynacji filmami Charlie`go Chaplina i braci Marx. Autorski pomysł Frejera, zaczynającego od roli animanta pacynki w wymyślonej przez siebie i zaaranżowanej scence, przekształcił się najpierw w teatrzyk uczelniany, potem w teatr studencki zdobywający laury na przeglądach i festiwalach krajowych oraz zagranicznych. Teatr rąk działał w l. 1952-1970. Występy z pracowni uczelni, przeniosły się do sali akademika „Mewa” w Sopocie. Zespół Frejera powiększył się, na przestrzeni lat grało w nim od 7 do 10 osób. Gdy powstał Klub Studencki Wybrzeża „Żak” stał się również afiliacją Co To działającego od 1956 r. pod auspicjami Zrzeszenia Studentów Polskich. Do grona aktorów Co To należeli malarze, rzeźbiarze, architekci, ceramicy i muzycy. W blisko osiemnastoletnim okresie działalności Co To, do grona jego aktorów należeli następujący absolwenci PWSSP w Gdańsku: Ewa Rouba, Terasa Putowska (Płażewska), Krystyna Filipska-Frejer (rzeźbiarka, od 1962 r. żona Romualda Frejera), Danuta Kosztaluk, Tadeusz Boroński, Włodzimierz Bielicki, Włodzimierz Łajming, Wiesław Dembski, Józef Jezierski, Zdzisław Koseda, Bohdan Sawicki, Andrzej Bogucki, Andrzej Trzaska, Rudolf Rogatty, Elżbieta Chwalibóg, Edward Bober, Bohdan Żuk, Witold Forkiewicz. Zawodowi muzycy grający w Co To to: Janusz Hajdun, Jerzy Derfel, Andrzej Głowiński. Oryginalność pomysłów Frejera oraz fakt, że teatr tworzyli głównie studenci szkoły plastycznej, przesądziły o jego poetyce i wyjątkowości na tle satyrycznych scen studenckich lat 50. i 60. Etiudy Co To wykorzystując zasadę pars pro toto i obdarzając ucharakteryzowaną rękę życiem psychicznym, emocjami oraz podbijając nastrój muzyką graną na żywo podczas spektaklu, przemawiały do uczuć i wyobraźni widzów równie czytelnie w Polsce jak i poza jej granicami. Co To wypracowało uniwersalny przekaz artystyczny, teatr pantomimy rąk i przedmiotów czerpał z idei syntezy sztuk: technik lalkarskich (teatr czarny, ręka ogołocona, animacja pacynek i jawajek) gry świateł (dłonie aktorów nad parawanem na czarnym tle oświetlone reflektorem), gra rekwizytów, ucharakteryzowane ręce (w kolorowych rękawiczkach, z drewnianymi kulkami na palcach, w specjalnie zaprojektowanych i uszytych mankietach), pantomimiczne scenki humoru sytuacyjnego przypominające niekiedy filmowe gagi znane z kina niemego, akompaniament fortepianu (muzyka klasyczna, jazzowa, dostosowana do charakteru scenki, liryczna, marszowa itd.). Frejer wraz ze swoim zespołem opracował ponad 80 etiud, najprawdopodobniej odbyło się 10 premier. Do najbardziej znanych i najczęściej granych etiud należą Jabłko, zarejestrowana przez zespół Kroniki Filmowej „Para”, a przede wszystkim scenki, które reżyser wraz z częścią zespołu odegrał we filmie Janusza Morgensterna „Do widzenia, do jutra”. W filmie teatr rąk zagrał sceny: Bar, Arlekin i Świetlik. Największe sukcesy teatr rąk odnosił w l. 1956-1963, czyli w okresie pracy Frejera jako asystenta na Wydziale Rzeźby. Ostatnie przedstawienie odnotowane przez prasę, odbyło się w 1969 r. Zostało ono nagrane dla telewizji i wyemitowane w roku następnym, gdy teatr definitywnie zakończył działalność. Co To, dla pokolenia studentów PWSSP z lat 50. i 60. stał się jednym z symbolów kulturalnej odwilży i przykładem wyjątkowości atmosfery ich szkoły. Szymon Bojko, historyk i krytyk sztuki, jako członek Sekcji Polskiej Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki AICA, w ankiecie „30 dzieł XXX-lecia” z 1975 r. wskazał Co To, jako „znaczące dzieło sztuki polskiej okresu powojennego”.

Tworzywem rzeźbiarskim Frejera były: gips, wapień, drewno, rzadziej kamień. Powściągliwość formy, przedkładanie sugestii nad jednoznaczność – takie odczytanie rzeźb Frejera narzuca ich minimalizm i prostota kształtów. Redukcja jako metoda twórcza, nienachalność środków wyrazu, rezygnacja z dekoracyjności, detali, uwypuklają wpływ estetyki mistrza i nauczyciela Stanisława Horno-Popławskiego. Frejer wybierał milczenie w sprawach sztuki. Dekodowanie języka swoich prac pozostawiał odbiorcom. Najbardziej rozpoznawalną jego pracą był wykonany z granitu Patriarcha, od 1976 r. przez wiele lat eksponowany w Parku Oliwskim w ramach plenerowej Galerii Współczesnej Rzeźby Gdańskiej ze zbiorów Muzeum Narodowego w Gdańsku. Tworzył również rzeźby postaci historycznych. Z czarnego granitu wykonał pomnik kardynała Stanisława Hozjusza usytuowany w katedrze we Fromborku i odsłonięty w 1982 r., w 400-lecie śmierci biskupa warmińskiego. Artysta rekonstruował rzeźby zabytkowe, sakralne, w tym Anioła Śmierci – rzeźbione wahadło zegara zawieszonego w nawie głównej kolegiaty w Kartuzach. W 1965 r. uczestniczył w pracach zespołu projektantów przebudowy cmentarza wojskowego w Gdyni Redłowie. Zespół pracował pod kierownictwem prof. Adama Smolany. Frejer należał do Okręgu Gdańskiego ZPAP. Z ramienia Związku zasiadał w jury ogólnopolskiego konkursu na pomnik Mikołaja Kopernika dla miasta Fromborka. Uczestniczył w sympozjach rzeźbiarskich w kraju i za granicą. Rzeźby w drewnie prezentował w galerii plenerowej w Biskupinie w l. 1973-1974 i w Hajnówce w 1978 r. W 1975 r. podczas międzynarodowego sympozjum w Pieszczanach na Słowacji wykonywał prace w drewnie. Był
w międzynarodowym gronie ośmiu artystów, którzy w 1979 r. stworzyli rzeźbę z kamieni zburzonego skrzydła neorenesansowego budynku poczty głównej w Bremie. W 1980 r. uczestniczył w sympozjum w szwajcarskim Burgdorf.

Wystawy

Wystawy indywidualne

w kraju:

• 1962 – BWA, Sopot
• 1972 – ZPAP Sień Gdańska, Gdańsk
• 1980 – ZPAP Sień Gdańska, Gdańsk

za granicą:

• 1966 – Czechosłowacja
• 1971 – NRD
• 1974 – Norwegia
• 1975 – Czechosłowacja

Wystawy zbiorowe

• 1949 – I Ogólnopolska Wystawa Plastyków Amatorów, Warszawa – nagroda za rzeźbę Robotnik
• 1950 – Wystawa Amatorów Plastyków Województwa Olsztyńskiego, Olsztyn – pierwsza nagroda za rzeźbę Chłopiec z książką
• 1955 – Międzynarodowa Wystawa Sztuki Młodych, Warszawa – wyróżnienie za rzeźbę Dziewczynka z kółkiem
• 1957 – I Ogólnopolska Wystawa Młodego Malarstwa i Rzeźby, X FSP, Sopot – wyróżnienie
• 1959 – Ogólnopolska Wystawa Zimowa, Radom                                                    
• 1960 – Salon Okręgu Gdańskiego ZPAP, XIII FSP, Sopot
• 1961 – Jubileuszowy Salon Okręgu Gdańskiego ZPAP, XIV FSP, Sopot
• 1961 – Ogólnopolska Wystawa XV-lecia PRL – prace z gipsu: Konie, Portret dziewczyny
• 1963 – Ogólnopolska Wystawa XX-lecia Wojska Polskiego w Twórczości Plastycznej, XVI FSP, Sopot – praca z gipsu Nalot
• 1965 – Galeria AP, Kopenhaga
• 1967 – Salon XX-lecia Okręgu Gdańskiego ZPAP, XX FSP, Sopot
• 1966/1967 – Wystawa Polskiej Sztuki Plastycznej, Praga – rzeźba w metalu Głowa dziewczyny
• 1968 – Salon Okręgu Gdańskiego ZPAP, XXI FSP, Sopot
• 1970 – Wystawa z okazji 25-lecia Związku Polskich Artystów Plastyków, Gdańsk – praca z drewna polichromowanego Głowa
• 1979 – Wystawa plenerowa „Przeciw wojnie, przeciw faszyzmowi 1939-1979”, Gdańsk
• 1987 – Wystawa „Papier'87”, Galeria 85, Gdańsk

Prezentacje festiwalowe teatru Co To w kraju i za granicą

• 1956 – II Ogólnopolski Przegląd Teatrów Studenckich we Wrocławiu
• 1957 – VI Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów o Pokój i Przyjaźń w Moskwie
• 1958 – Międzynarodowy Festiwal Kulturalny Studentów w Strasburgu
• 1958 – IV Ogólnopolski Przegląd Teatrów Studenckich w Gliwicach
• 1959 – VII Międzynarodowy Festiwal Teatrów Studenckich w Parmie
• 1959 – Ogólnopolski Festiwal Studentów w Krakowie
• 1960 – tournée w Skandynawii: występy w Finlandii, Szwecji i Danii na zaproszenie organizacji studenckich tych krajów
• 1960 – Festiwal Teatrów Awangardowych w Brukseli
• 1961 – Ogólnopolski Festiwal Kultury Studentów w Gdańsku
• 1961 – występy w Szwecji na zaproszenie Związku Studentów Szwecji oraz Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Sztokholmie
• 1963 – Ogólnopolski Festiwal Teatrów Studenckich w Łodzi
• 1964 – V Festiwal Małych Form Teatralnych w Sarajewie
• 1965 – gościnne występy podczas Polskiego Tygodnia w Linzu (Austria)
• 1966 – Międzynarodowy Festiwal Kulturalny Studentów w Paryżu
• 1968 – Holenderski festiwal Opening Studium Generale 1968 – występy w Amsterdamie, Utrechcie i Rotterdamie

Nagrody i odznaczenia

• 1945-1947 – odznaczenia wojskowe: „Medal za Warszawę”, „Pobieda”, „Wolność i Zwycięstwo”, „Odznaka Grunwaldu”
• 1960 – nagroda Ministra Kultury i Sztuki za „wybitne osiągnięcia w dziedzinie teatru lalkowego oraz pracę kulturalną wśród młodzieży akademickiej”
• 1961 – nagroda indywidualna redakcji „Tygodnika Studenckiego itd” za osiągnięcia artystyczne
• 1961 – odznaka „Za Zasługi dla Gdańska”
• 1966 – Złota Odznaka Związku Studentów Polskich
• 1973 – Odznaka Zasłużony Działacz Kultury

Nowicka Katarzyna, Co To – bezsłowny teatrzyk trójmiejskich rzeźbiarzy i malarzy, [w:] Akademia w Mieście, nr 6 – kwiecień, Gdańsk 2020 – PRZEJDŹ

Źródła

Informacje i materiały z archiwum prywatnego udostępnione przez Michała Frejera.

Informacje od Krystyny Filipskiej-Frejer.

Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, Akta osobowe studentów PWSSP w Gdańsku, Romulad Frejer, sygn. Fs 2/7; Akta osobowe pracowników PWSSP w Gdańsku, Romuald Frejer, sygn. F6.

PAN Biblioteka Gdańska, Dział Rękopisów: Dokumentacja teatrzyku „Co To”.

PAN Biblioteka Gdańska, Kartoteka na nośnikach elektronicznych – dokumentacja budowli gdańskich w zbiorach Biblioteki Gdańskiej PAN, http://wenus.bgpan.gda.pl/Bazy/Kartoteka/ [dostęp: 01.02.2025].

Co To, Kronika Filmowa rok 1956, nr 28, zdjęcia L. Zajączkowski, WFDiF, https://www.google.com/search?client=firefox-b-d&q=Kronika+Filmowa+1956+r.%2C+nr+28+#fpstate=ive&vld=cid:8c1d1249,vid:bzmoffxEaaM,st:0, [dostęp: 01.02.2025].

K.K., „Papier’87”, „Dziennik Bałtycki”, 1987, nr 127.

Konik Roman, Myślenie kamieniem. Stanisław Horno-Popławski, Wrocław 2016.

Kordel Jan Krzysztof, Frejer Romuald, [w:] Słownik Biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Suplement 1, Gdańsk 1998.

Krajewski Mirosław, Nowy słownik biograficzny ziemi dobrzyńskiej, t. 1, Rypin 2014.

Krytycy sztuki proponują. Wystawa przygotowana w oparciu o opinię 20 krytyków sztuki, członków Sekcji Polskiej Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki AICA, z których każdy dokonał własnego wyboru 30 dzieł XXX-lecia, wrzesień 1975, red. Maria Matusińska, wstęp Janusz Bogucki, Warszawa 1975.

Miszkin Teresa, Ostrogórski Jerzy, Olszewski Mieczysław, Wydział Malarstwa i Grafiki Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, Gdańsk 2007.

Nowicka Katarzyna, Frejer Romuald, [w:] Gednaopedia, https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=FREJER_ROMUALD,_rze%C5%BAbiarz,_re%C5%BCyser,_aktor, [dostęp: 01.02.2025].

Nowicka Katarzyna, Poetyzowanie zwyczajności PRL-u w studenckich teatrach Wybrzeża: Co To, Bim-Bom, Cyrk Rodziny Afansjeff, Gdańsk 2020.

Nowicka Katarzyna , Studencki Teatr Pantominy Rąk i Przedmiotów Co To, [w:] Gedanopedia, https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=STUDENCKI_TEATR_PANTOMIMY_R%C4%84K_I_PRZEDMIOT%C3%93W_%E2%80%9ECO_TO%E2%80%9D, [dostęp: 01.02.2025].

Przybytko-Fabijańska Krystyna, 25 lat Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie, Sopot 1972.

Romuald Frejer, https://pl.wikipedia.org/wiki/Romuald_Frejer, [dostęp: 01.02.2025].

Świąder-Puchowska Barbara, Dzieci Chaplina. Filmowe tropy w działalności gdańskich teatrów studenckich lat 50. i 60. XX wieku (Cyrk Rodziny Afanasjeff i Co To), „Media Biznes Kultura”, 2019, nr 1(6).

(Sier.), [W przededniu uroczystości…], „Wieczór Wybrzeża”, 1979, nr 149.

Violette Marcel, Main nue, [w:] World Encylopedia of Puppetry Arts, https://wepa.unima.org/fr/main-nue/, [dostęp: 01.02.2025].

Violette Marcel, Théâtre noir, [w:] World Encylopedia of Puppetry Arts, https://wepa.unima.org/fr/theatre-noir/, [dostęp: 01.02.2025].

Wspomnienia z odbudowy Głównego Miasta, zebrała oraz wstępem i spisem budowniczych opatrzyła Izabella Trojanowska, Gdańsk 1978.

Oprac. Katarzyna Nowicka