Malarz, publicysta, krytyk artystyczny.

Po ukończeniu nauki w gimnazjum w Głogowie i uzyskaniu matury został powołany do niemieckiej armii, w której szeregach walczył w I wojnie światowej. Po jej zakończeniu w l. 1919-1921 studiował w Akademii Sztuki i Przemysłu Artystycznego (w ankiecie z 1955 r. nazwał tę szkołę Akademią Sztuk Pięknych) we Wrocławiu w pracowni Ottona Müllera, przedstawiciela niemieckiego ekspresjonizmu, członka grupy „Die Brücke”. Po przyznaniu Śląska Opolskiego Niemcom, „ścigany za czynną przynależność do bojówek polskich” – jak miał się wyrazić Bruno Jasieński[1] – Cybis wyjechał do Krakowa, gdzie jeszcze w 1921 r. zdał egzaminy na krakowską ASP. Tam kontynuował naukę w l. 1921-1924 pod kierunkiem Józefa Mehoffera, Ignacego Pieńkowskiego i Józefa Pankiewicza. W roku 1924 wyjechał do Paryża, gdzie przez pierwszy rok studiował w filii krakowskiej ASP pod kierunkiem Józefa Pankiewicza. Był przywódcą i ideologiem grupy kapistów. Pozostał wraz z nimi w Paryżu do 1931 r. Po powrocie do kraju, w tymże 1931 r. wziął udział w konkursie na malowidła ścienne w zamku na Wawelu. Do realizacji skierowano jego projekty fryzu i plafonu w sionce przy Kurzej Stopie. W kolejnych latach artysta poświęcił się propagowaniu koloryzmu na gruncie rodzimym. Od 1933 r. należał do komitetu redakcyjnego „Głosu Plastyków”, a w 1937 r. został jego redaktorem naczelnym. Czasopismo, będące organem ZZPAP, prezentowało poglądy kapistów i kolorystów.

W czasie wojny, w 1944 r. przetrzymywany był w Obozie przejściowym w Pruszkowie. Po zakończeniu wojny dzięki stypendiom Ministra Kultury i Sztuki w 1947 r. dwa miesiące przebywał w Paryżu, a w 1948 r. – dwa miesiące we Włoszech.

W l. 1946-1951 był profesorem malarstwa, a od września 1950 r. – malarstwa i rysunku w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych (w l. 1950-1957, po połączeniu z Wyższą Szkołą Sztuk Plastycznych działającej pod nazwą Akademii Sztuk Plastycznych). Rozpoczął pracę jako profesor nadzwyczajny, tytuł profesora zwyczajnego uzyskał w 1948 r.

W l. 1952-1955, w okresie forsowania socrealizmu jako obowiązującego stylu w sztuce polskiej, został odsunięty od pracy pedagogicznej w warszawskiej ASP. Wpłynęło to na znaczące pogorszenie sytuacji materialnej artysty. Zatrudnienie uzyskał w Muzeum Narodowym w Warszawie na stanowisku kustosza, ale nie zapraszano go do udziału w wystawach (z jednym wyjątkiem w postaci wystawy „Warszawa w odbudowie” w 1953 r.), a Przedsiębiorstwo Państwowe „Desa” – wyłącznie uprawnione do obrotu dziełami sztuki – nie przyjmowało jego prac do sprzedaży. W roku 1954, wraz z drugą żoną Heleną Zarembą-Cybisową, wykonał polichromię kamienicy nr 18 przy Rynku Starego Miasta w Lublinie. 

W 1955 r., wraz z uwiądem stalinizmu, osłabło poparcie polityczne dla socrealizmu, co wpłynęło na zmianę osobistej sytuacji Jana Cybisa. Zatrudniono go w gdańskiej PWSSP, gdzie w l. 1955-1957 prowadził pracownię malarstwa na Wydziale Malarstwa.

Zmianę klimatu politycznego wokół jego osoby dobitnie zaakcentowała wystawa monograficzna zorganizowana w 1956 r. w Zachęcie. Wernisaż wystawy odwiedził Diego Riviera. Jego entuzjastyczna opinia przyczyniła się, zdaniem samego Cybisa, do sukcesu wystawy.

W l. 1957-1968 był ponownie profesorem w warszawskiej ASP. Powrót na warszawską uczelnię traktowano w kategoriach rehabilitacji Jana Cybisa, o czym mowa w piśmie z Ministerstwa Kultury i Sztuki do Stanisława Teisseyre, rektora PWSSP w Gdańsku, z marca 1957. Cybis pracę pedagogiczną prowadził do roku 1968, kiedy przeszedł na emeryturę.

Należał do Związku Polskich Artystów Plastyków.Przełożył na język polski jedną ze swoich ulubionych książek Mistrzowie dawni Eugène Fromentina (wyd. Warszawa 1956). W 1980 r. Państwowy Instytut Wydawniczy opublikował jego Notatki malarskie. Dziennik 1954-1966. Okręg Warszawski ZPAP w 1973 r. ustanowił doroczną nagrodę jego imienia, jedną z najbardziej prestiżowych nagród artystycznych w kraju.

Zgodnie z estetyką kapistów Cybis postulował autonomię obrazu względem natury. Dzieło malarskie wg. niego budowane być powinno barwą, konstytuowaną poprzez kontrast z innymi kolorami. Naturę traktował jako punkt wyjścia malarskiej transpozycji na płaszczyźnie obrazu. Styl artysty wyróżnia się połączeniem wyrafinowanej kolorystyki i gęstej, fakturowej materii. W bliskich niekiedy abstrakcji obrazach olejnych, akwarelach i rysunkach przeważają akty, martwe natury, pejzaże, wśród których sporo jest widoków morskich i portowych, np.: Łodzie rybackie, Plaża w Sopocie, Wybrzeże w Orłowie, Kuźnica – akwarela, Ustka – rysunek.

Prace Jana Cybisa znajdują się w zbiorach muzealnych w całej Polsce, w tym w Muzeach Narodowych w Warszawie, Krakowie i Gdańsku, w Narodowym Muzeum Morskim w Gdańsku. Największa w kraju kolekcja jego dzieł znajduje się w Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu.

Wystawy (wybór)

indywidualne

w kraju:

• 1932 – pierwsza wystawa indywidualna, TPSP, Kraków
• Między 1932-1939 – Warszawa
• 1936 – Kraków
• 1947 – Warszawa
• 1947 – salon wystawienniczy ZPAP, Poznań, Bydgoszcz, Toruń, Sopot
• 1947-1948 – Wystawa prac J. Cybisa w lokalu ZPAP, Sopot
• 1948 – Muzeum Wielkopolskie, Poznań
• 1948 – Łódź
• 1948 – Warszawa
• 1956 – „Jan Cybis: wystawa malarstwa”, Zachęta, Warszawa
• 1965 – Wielka wystawa retrospektywna, Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1997 – „Jan Cybis 1897-1972. Retrospektywa”, Zachęta, Warszawa

za granicą:

• 1966 – „Jan Cybis”, Finch College Museum of Art, Nowy Jork (USA)

zbiorowe

w kraju:

• 1931 – pierwsza wystawa kapistów po powrocie z Paryża, Polski Klub Artystyczny w hotelu „Polonia”, Warszawa
• 1931 – Salon Malarski w Instytucie Propagandy Sztuki (IPS) w Warszawie
• 1932 – I wystawa grupy „Nowa Generacja”, Pałac Sztuki TPSP, Lwów, później – oddział IPS, Łódź
• 1932 – Salon Zimowy IPS, Warszawa
• 1932 – wystawa Związku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków (ZZPAP) w Krakowie
• 1933 – Salon Malarski, IPS, Warszawa
• 1934 – Wystawa kapistów, IPS, Warszawa
• 1934 – Nowy „Salon 1934” ZZPAP (w trakcie bojkotu „Salonu 1934” zorganizowanego w Pałacu Sztuki TPSP w Krakowie), Dom Artystów Plastyków przy placu Św. Ducha, Kraków
• 1934-1935 – I wystawa zorganizowana przez krakowskie Towarzystwo Propagandy Sztuki Plastycznej, Katowice
• 1935 – Wystawa przedstawicieli Zrzeszenia Artystów Plastyków „Zwornik” i Cechu Artystów Plastyków „Jednoróg”, prezentowana wcześniej w tymże roku w Galeria Cvijete Zuzovič, Belgrad (Jugosławia), Dom Artystów Plastyków przy placu Św. Ducha, Kraków
• 1935 – Wystawa kapistów i przedstawicieli Zrzeszenia Artystów Plastyków „Zwornik” zorganizowana przez krakowskie Towarzystwo Propagandy Sztuki Plastycznej, Sosnowiec
• 1935 – III Objazdowa Wystawa Sztuki Stowarzyszenia „Ruchoma Wystawa Sztuki”, obejmująca dzieła kapistów, Szkoły Warszawskiej i Loży Wolnomalarskiej, prezentowana w kilkudziesięciu miastach Polski, wśród których były, m.in.: Gdynia, Częstochowa, Białystok, Grodno, Równe, Tarnopol, Krzemieniec, Stanisławów, Łuck.
• 1936 – Salon Malarski, IPS, Warszawa, wystawa następnie prezentowana w oddziale IPS w Łodzi oraz we Lwowie i Lublinie
• 1937 – wystawa prac wykładowców ogniska dla nauczycieli rysunku, Krzemieniec
• 1937 – wystawa „Przed zimą” zorganizowana przez Śląskie Towarzystwo Wystaw i Propagandy Gospodarczej, Klub Artystów, Katowice
• 1937 – Salon Malarski, IPS, Warszawa
• 1938 – Wystawa kapistów w „Salonie 35”, Poznań
• 1938 – I Salon ZZPAP, w nowej siedzibie Domu Artystów Plastyków przy ul. Łobzowskiej, Kraków
• 1938 – Salon Malarski, IPS, Warszawa
• 1938 – wystawa wykładowców Rysunkowego Ogniska Wakacyjnego działającego w Wiśniowcu k. Krzemieńca, Wiśniowiec, następnie Krzemieniec
• 1939 – „Martwa natura w malarstwie polskim”, IPS, Warszawa
• 1939 – II Salon ZZPAP, w Domu Artystów Plastyków przy ul. Łobzowskiej, Kraków
• 1944 – Wystawa kapistów, Salon Sztuki Nike, Warszawa
• 1945 – „Wystawa Plastyków” – wystawa prac członków warszawskiego okręgu ZPAP, Milanówek
• 1945 – „Ruiny Warszawy”, Warszawa
• 1946 – Salon Wiosenny, Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1946 – „Wystawa malarstwa i grafiki współczesnej”, Salon Sztuki Nike, Warszawa
• 1947 – I Salon Okręgu Warszawskiego ZPAP, Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1947 – II Ogólnopolski Salon Zimowy, Pałac Sztuki TPSP, Kraków
• 1947 – III Ogólnopolski Salon Malarstwa, Rzeźby i Grafiki, Poznań
• 1947 – Wystawa prac malarzy okręgu warszawskiego ZPAP, Pomorski Dom Sztuki, Bydgoszcz, Toruń, Sopot
• 1948 – retrospektywna wystawa, Łódź, następnie Muzeum Wielkopolskie, Poznań
• 1948 – odbywające się równolegle: „Wystawa Ziem Odzyskanych” (Cybis wystawił panneau „Rodzina, port, żniwo”) oraz „Wystawa Plastyki Okręgów Ziem Odzyskanych”, Wrocław
• 1949 – Ogólnopolska Wystawa Malarstwa Współczesnego w ramach II Festiwalu Plastyki, Sopot
• 1950 – I Ogólnopolska Wystawa Plastyki (w ramach III FSP), Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1950 – Ogólnopolska wystawa „Plastycy w walce o pokój”, Zachęta, Warszawa – Cybis zgłosił na wystawę Portret Joliot-Curie, przyjęty przez jury, ale wycofany z ekspozycji na polecenie Bolesława Bieruta, który zwiedzał wystawę w przeddzień wernisażu
• 1953 – „Warszawa w odbudowie” – wystawa ZPAP w salonie „Desy” Stary Rynek 4/6, Warszawa
• 1959 – „Od Młodej Polski do naszych dni – rysunki i studia malarskie”, Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1959 – „Pokaz obrazów i rzeźb XX w.”, Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1960 – „Malarstwo polskie od połowy XVIII wieku do dnia dzisiejszego”, Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1961 – „Polskie Dzieło Plastyczne w XV-lecie PRL – malarstwo”, Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1961 – Wystawa Jubileuszowa 50-lecia ZPAP Okręg Krakowski, TPSP, Kraków
• 1962 – II Wystawa Polskiego Malarstwa i Grafiki Współczesnej, Muzeum Regionalne, Częstochowa
• 1964 – „Malarstwo XX-lecia PRL”, Galeria współczesnego malarstwa polskiego w Muzeum im. L. Wyczółkowskiego, Bydgoszcz
• 1965 – „20 lat PRL w twórczości plastycznej”, Zachęta, Warszawa
• 1965 – „Zbiory Muzeum Pomorza Zachodniego i depozyty dla Galerii Sztuki Współczesnej”, BWA, Szczecin
• 1966 – „Malarstwo, rzeźba, grafika laureatów Nagród Państwowych i Ministra Kultury i Sztuki za całokształt twórczości artystycznej”, Zachęta Warszawa
• 1967 – III Ogólnopolski Plener Białowieski, Białowieża, Białystok
• 1968 – II Festiwal Sztuk Pięknych, Zachęta, Warszawa
• 1969 – Wystawa jubileuszowa z okazji 150-lecia ASP w Krakowie, Kraków
• 1969 – Spotkania Krakowskie, XXV lat PRL, BWA, Kraków
• 1970 – „Koloryzm polski ze zbiorów Muzeum mazurskiego w Olsztynie”, Olsztyn
• 1970 – „Malarstwo w Polsce Ludowej”, Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1971 – „25 lat malarstwa polskiego”, Poznań
• 1971 – „Kobieta w sztuce”, Toruń

za granicą:

• 1930 – Wystawa kapistów w Galerie Zak, Paryż (Francja)
• 1931 – Wystawa kapistów w Galerie Moos, Genewa (Szwajcaria)
• 1933 – Międzynarodowa Wystawa Sztuki, zorganizowana przez IPS i Towarzystwo Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych, Edynburg (Wielka Brytania)
• 1934 – XIX Międzynarodowe Biennale w Wenecji (Włochy)
• 1935 – Wystawa przedstawicieli Zrzeszenia Artystów Plastyków „Zwornik” i Cechu Artystów Plastyków „Jednoróg”, Galeria Cvijete Zuzovič, Belgrad (Jugosławia) – następnie przeniesiona do Domu Plastyków w Krakowie
• 1935 – Wystawa sztuki polskiej zorganizowana przez Towarzystwo Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych, Preussische Akademie der Künste, Berlin; następnie Pinakoteka, Monachium; Instytut Staedel, Frankfurt nad Menem (Niemcy)
• 1938 (13 X-4 XII) – International Exhibition of Paintings, Carnegie Institute, Pittsburgh (USA)
• 1946 – „Międzynarodowa wystawa sztuki współczesnej” organizowana przez UNESCO, Paryż (Francja)
• 1948 – XXIV Międzynarodowe Biennale w Wenecji (Włochy)
• 1948 – „Polska Sztuka Współczesna”, Fundacja Kościuszkowska, Nowy Jork, Chicago, Waszyngton (USA)
• 1956 – „Polish Art Exhibition” (Wystawa sztuki polskiej), Narodowa Akademia Sztuki, New Delhi, Kalkuta, Madras, Bombaj (Indie)
• 1956 – „Międzynarodowa wystawa portretu”, Rzym (Włochy)
• 1956 – wystawa związana z Nagrodą Narodową im. Solomona Guggenheima, Musée de l’Art Moderne, Paryż, (Francja)
• 1957 – wystawa związana z Nagrodą Narodową im. Solomona Guggenheima, Museum of Modern Art, Nowy Jork (USA)
• 1958 – „Międzynarodowa wystawa sztuki krajów socjalistycznych: wystawa artystów polskich – malarstwo, rzeźba, grafika”, Moskwa (ZSRR)
• 1959 – „Wystawa współczesnej sztuki polskiej” Muzeum Sztuk Pięknych, Aleksandria (Egipt), Muzeum w Damaszku (Syria), Galeria Instytutu Sztuk Pięknych, Bagdad (Irak)
• 1959 – „Wystawa malarstwa polskiego”, Królewska Akademia Sztuki, Sztokholm, Upsala (Szwecja)
• 1959 – V Międzynarodowe Biennale, Muzeum Sztuki Współczesnej, São Paulo (Brazylia)
• 1959 – Pałac Sztuk Pięknych, Bruksela (Belgia)
• 1959 – „Poolse schilderkunst van nu” (Współczesne malarstwo polskie), Stedelijk Museum, Amsterdam (Holandia), Frederiksberg Raadhus, Kopenhaga (Dania)
• 1959 – „Pologne: 50 ans de peinture” (Polska: 50 lat malarstwa), Musée d’Art et d’Histoire, Genewa (Szwajcaria)
• 1959 – „Mostra di pittura polacca contemporanea” (Wystawa współczesnej sztuki polskiej), Wenecja (Włochy)
• 1960 – „50 lat sztuki polskiej oraz niektórzy jej prekursorzy”, Herbert Art Gallery and Museum, Coventry (Wielka Brytania)
• 1960 – „40 lat malarstwa polskiego”, Musée des Beaux-Arts, Nancy (Francja)
• 1960 – I Międzynarodowa Wystawa Sztuki Nowoczesnej, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Buenos Aires (Argentyna)
• 1961 – „Douze peintres polonais modernes” (Dwunastu współczesnych malarzy polskich), Musée National d'Art Moderne, Paryż (Francja)
• 1961 – „Polscy malarze” (niektóre źródła podają tytuł: „Malarstwo polskie”), Galeria Narodowa, Oslo (Norwegia)
• 1962 – „Polnische Malerei von Ausgang des 19 Jahrdhunderds bis zur Gegenwart” (Malarstwo polskie od końca XIX wieku do współczesności), Folkwang Museum, Essen (RFN) – 1963 prezentowana w Stuttgarcie, Bremie i Karlsruhe (RFN)
• 1965 – Biennale Sztuki Krajów Nadbałtyckich, Muzeum Miejskie, Rostock (NRD)
• 1965 – „Polskie malarstwo współczesne”, Muzeum Sztuk Pięknych im. A. S. Puszkina, Moskwa (ZSRR)
• 1966 – „Dzieła podarowane z Polski”, Skopje (Jugosławia)
• 1966 – „Polskie malarstwo współczesne”, Bukareszt (Rumunia)
• 1966 – „Polskie malarstwo współczesne”, Neue Berliner Galerie, Berlin (NRD)
• 1967 – „Współczesne malarstwo polskie”, Galeria Uluv, Praga (Czechosłowacja); Sofia (Bułgaria); Moderna Galerija, Belgrad; Muzej za Umjetnost i Obrt, Zagrzeb; Moderna Galerija, Lublana (Jugosławia)
• 1967 – „Współczesne malarstwo polskie ze zbiorów Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy”, Musée des Beaux-Arts, Nancy (Francja)
• 1968 – „Współczesna sztuka polska”, Museum Iran-Bastan, Teheran (Iran)
• 1968 – „18 Pictori din Varsovia” (18 malarzy z Warszawy), Sala Galeriilor de Artá, Bukareszt, (Rumunia)
• 1969 – „Polska sztuka współczesna”, Szkocka Narodowa Galeria Sztuki Współczesnej, Edynburg, Manchester i in. (Wielka Brytania)
• 1969 – „Wystawa krajobrazu polskiego”, Chicago, Waszyngton, Nowy Jork (USA)
• 1970 – II Międzynarodowy Festiwal Malarstwa, Cagnes-sur-Mer (Francja)
• 1970 – „1000 lat sztuki w Polsce”, Royal Academy, Londyn (Wielka Brytania)
• 1972 – „Współczesna sztuka polska”, Budapeszt (Węgry)

Nagrody i wyróżnienia: 

• 1930 – Nagroda w konkursie malarzy polskich
• 1932 – Nagroda artystyczna za obraz Owoce i kwiaty wystawiony na Salonie Zimowym IPS w Warszawie
• 1937 – Nagroda Ministra Spraw Zagranicznych na Salonie Malarskim w IPS w Warszawie
• 1938 – Nagroda Funduszu Kultury Narodowej
• 1938 – Nagroda za obraz Kwiaty na „X salonie malarstwa grafiki i rzeźby” w IPS w Warszawie
• 1939 – Nagroda Ministra Wyznań i Oświecenia Publicznego za dwa obrazy na wystawie „Martwa natura w malarstwie polskim” w IPS, Warszawa
• 1945 – Nagroda MKiS za obraz Most Poniatowskiego 1945 prezentowany na wystawie „Ruiny Warszawy”
• 1955 – Nagroda Państwowa I stopnia za całokształt twórczości malarskiej
• 1956 – Nagroda Narodowa im. Solomona Guggenheima, Francja
• 1961 – Nagroda MKiS I stopnia za całokształt twórczości artystycznej
• 1964 – Nagroda MKiS za działalność pedagogiczną
• 1966 – Nagroda Państwowa I stopnia za całokształt twórczości artystycznej
• 1970 – Nagroda na II Międzynarodowym Festiwalu Malarstwa, Cagnes-sur-Mer (Francja)

Medale i odznaczenia: 

• 1948 – Złoty Krzyż Zasługi
• 1949 – Order Sztandaru Pracy II klasy
• 1955 – Medal 10-lecia Polski Ludowej
• 1959 – Order Sztandaru Pracy I klasy

Źródła

Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku

Jan Cybis. Wystawa malarstwa, tekst Z. Kępiński, Warszawa 1956.

Jan Cybis, opr. S. Gierowski, seria: Współczesne malarstwo polskie, Warszawa 1962.

Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych w Gdańsku 1945-1965, red. Józefa Wnukowa, Gdańsk 1965.

Jan Cybis – katalog wystawy, red. J. Zanoziński, Warszawa 1965.

Dominik T., Jan Cybis, Warszawa 1984.

Cybis, Nacht-Samborski, Waliszewski. Przypomnienie. Rememberance. Malarstwo. Painting [katalog wystawy], red. D. Dąbrowska, Zachęta, Warszawa 1994.

Jan Cybis 1897-1972. Retrospektywa [katalog wystawy], red. J. Chrzanowska-Pieńkos, T. Sowińska, Zachęta, Warszawa 1997.

Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku 1945-2005. Tradycja i współczesność, [układ merytoryczny katalogu W. Zmorzyński], Gdańsk 2005.

Czapska-Michalik M., Kapiści, Warszawa 2007.

Wydział malarstwa i grafiki Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, red. red. T. Miszkin, J. Ostrogórski, M. Olszewski, Gdańsk 2007.

[1] Słowa te przytoczył Stanisław Brucz w artykule pt. Osiem lat w terminie sztuki. Paryskie dzieje „Kapistów”, „Express Poranny”, 1934, nr 85, 26 III 1934, s. 6.

Oprac. Monika Jankiewicz-Brzostowska