Artysta malarz, pedagog. Jego dzieciństwo przerwała wojna, podczas której stracił rodzinę. Radzieckie służby aresztowały ojca przyszłego artysty po raz pierwszy w 1941 r. Zbiegł z niewoli i wrócił do rodziny, ale ponownie został aresztowany po powrocie wojsk radzieckich w 1944 r. i wraz z żoną i najmłodszym z czterech synów został wywieziony na Sybir, w okolice Archangielska. Andrzej Mentuch uniknął zsyłki przypadkiem, gdyż w czasie aresztowania był poza domem. Wraz z młodszym bratem tułali się przez jakiś czas w okolicy nowo wytyczonej wschodniej granicy Polski. Po jakimś czasie pozostawił młodszego brata pod opieką ciotki, a sam utrzymywał się z dorywczej pracy w gospodarstwie rolnym, mimo że w 1943 r. stracił prawą rękę wskutek eksplozji miny (tak podał w „Życiorysie” datowanym na 10.05.1953). Najstarszy z braci Mentuchów został w 1945 r. zastrzelony przez Wojska MSW. Dopiero w 1957 r. artysta dowiedział się, że rodzice jego żyją i zostali przeniesieni z Archangielska do Workuty. Wówczas po raz pierwszy odwiedził ich w miejscu zesłania. Na Ukrainę pozwolono im wrócić ok. roku 1965.

Andrzej Mentuch w 1947 r. w ramach Akcji „Wisła” trafił do Ostródy, gdzie pracował dorywczo jako parobek w gospodarstwie rolnym, a po niedługim czasie zaczął pracować w biurze PGR-u. Za namową jego dyrektora zgłosił się do Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Gdyni (noszącego wówczas nazwę Państwowe Liceum Technik Plastycznych), gdzie uczył się w latach 1948-1953. Następnie studiował w PWSSP w Gdańsku na Wydziale Malarstwa w latach 1953-1959. Dyplom uzyskał w 1959 r. w pracowni prof. Piotra Potworowskiego.

Po ukończeniu studiów Andrzej Mentuch pozostawał przez dwa lata bez stałej pracy. W latach 1961-1968 zatrudniony był w Miejskim Zarządzie Budynków Mieszkalnych w Tczewie na stanowisku projektanta kolorystyki elewacji. Równolegle, w roku 1964 rozpoczął pracę w PWSSP w Gdańsku. W roku 1965/1966 był asystentem w pracowni rysunku i malarstwa I roku, prowadzonej przez Jerzego Zabłockiego w ramach Katedry Rysunku kierowanej przez doc. Kazimierza Śramkiewicza. Od 1967 r. pracował na stanowisku starszego asystenta, a w latach 1970-1990 był adiunktem. W latach 1985-1990 prowadził warsztat technologiczny na Wydziale Malarstwa i Grafiki w ramach Katedry Podstaw Projektowania i Specjalności Dodatkowych.

Działał na rzecz mniejszości ukraińskiej, m.in. w gdańskim oddziale Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, ponadto ilustrował wydawnictwa publikowane przez organizacje ukraińskie. Z powodu swego zaangażowania był inwigilowany przez służbę bezpieczeństwa w ramach kilku różnych operacji, m.in. w latach 1954-1957 (sprawy pod krypt. „Spółka III”, „Bandera”), 1962-1978 (sprawa pod krypt. „Sotnia”). W latach 1958-1959 był rozpracowywany pod kątem możliwości pozyskania do współpracy ze służbą bezpieczeństwa. Złożoną mu w 1959 r. propozycję współpracy odrzucił. Podobne propozycje, ponawiane do 1978 r., artysta również konsekwentnie odrzucał, co skutkowało m.in. utrudnieniami w wyjazdach za granicę. Do roku 1963 dotyczyło go formalne zastrzeżenie wyjazdów zagranicznych. W dokumentacji dotyczącej wydarzeń Grudnia’70 na Wybrzeżu występuje jako „wrogo ustosunkowany do PRL”. W roku 1985 odnotowano, że opracował oprawę graficzną czasopisma „Lisowyk”.

W 1984 r. wystąpił w dokumentalnym filmie krótkometrażowym w reż. Andrzeja Czarneckiego „Bieszczadzkie ikony”, poświęconym przesiedlonym mieszkańcom Bieszczad.

Artysta zmarł 3 VI 2025 w Gdańsku.

Jego malarstwo mieściło się w nurcie sztuki figuratywnej, choć trudno nazwać je realistycznym. Ignacy Witz wskazywał na istotne znaczenie tematyki marynistycznej w twórczości Andrzeja Mentucha. Malując pejzaże morskie lub wizerunki statków artysta używał wyrazistego konturu do zakreślenia form, które mimo braku modelunku dają wrażenie masywności i substancjonalności. Formy kształtował płaskimi, gęstymi plamami wyrazistych, nasyconych barw. Barbara Argasińska wspominała, że jako student w pracowni prof. Piotra Potworowskiego Andrzej Mentuch szczególnie upodobał sobie martwe natury w czerni. W kompozycjach figuralnych tworzonych zapewne w latach dwutysięcznych można dopatrywać się pewnej inspiracji malarstwem ikonowym, zwłaszcza jeśli chodzi o kompozycje scen wielopostaciowych oraz rysy twarzy postaci.

Obrazy Andrzeja Mentucha znajdują się w zbiorach: Muzeów Narodowych w Gdańsku, Szczecinie, Warszawie, Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, Jasielskiego Domu Kultury oraz w MKiS, WRN Gdańsk, BWA Sopot, GTPS Gdańsk, za granicą w zbiorach Muzeów Narodowych w Kijowie, Odessie, Lwowie.

Wystawiał od 1960 r.

Wystawy

Wystawy indywidualne

w kraju:

• 1962 – Wystawa malarstwa, BWA, Sopot
• 1963 – Wystawa rysunku, BWA, Gdynia
• 1964 – Gdynia
• 1964 – Gdańsk, Klub Pracowników Kultury „Rudy Kot”
• 1970 – Wystawa malarstwa, BWA, Gdańsk
• 1970 – Wystawa malarstwa zorganizowana przez GTPS w gmachu Opery i Filharmonii Bałtyckiej, Gdańsk
• 2017 – Wystawa z okazji Święta Niepodległości Ukrainy, Gdańsk

za granicą:

• po 1989 – Liczne wystawy w różnych miastach, Ukraina

Wystawy zbiorowe

w kraju:

• 1960 – Salon Okręgu Gdańskiego ZPAP (w ramach XIII Festiwalu Sztuk Plastycznych, dalej: FSP), BWA, Sopot
• 1961 – „Polskie Dzieło Plastyczne w XV-lecie PRL – malarstwo”, Muzeum Narodowe, Warszawa
• 1961 – Jubileuszowy Salon Okręgu Gdańskiego ZPAP (w ramach XIV FSP), BWA, Sopot
• 1962 – I Festiwal Polskiego Malarstwa Współczesnego, Szczecin
• 1962 – Wystawa Sztuki Sakralnej, Wrocław
• 1963 – Ogólnopolska Wystawa „XX-lecie Ludowego Wojska Polskiego w twórczości plastycznej”, Zachęta, Warszawa (prezentowana również w ramach XVI FSP)
• 1963 – IV Ogólnopolska Wystawa Młodego Malarstwa, Rzeźby i Grafiki, BWA, Sopot (w ramach XVI FSP)
• 1963 – IV Ogólnopolska Wystawa Marynistyczna, Zachęta, Warszawa
• 1963 – Salon Okręgu Gdańskiego ZPAP (w ramach XVI FSP), BWA Sopot
• 1964 – V Ogólnopolska Wystawa Marynistyczna, Zachęta, Warszawa (prezentowana również w ramach XVII FSP)
• 1964 – „Archeologia i prehistoria w plastyce”, Warszawa
• 1965 – „20 lat PRL w twórczości plastycznej”, Zachęta, Warszawa
• 1965 – Ogólnopolska Wystawa Młodego Malarstwa (w ramach XVIII FSP), BWA, Sopot
• 1965 – Wystawa Okręgu Gdańskiego ZPAP, Łódź, Katowice, Opole, Lublin
• 1966 – XIX FSP, Sopot
• 1966 – Festiwal Polskiego Malarstwa Współczesnego, Szczecin
• 1966 – Malarstwo, Grafika, Rzeźba Okręgu Gdańskiego ZPAP, Bydgoszcz
• 1966 – Wystawa Okręgu Gdańskiego ZPAP, Gdańsk, Szczecin, Łódź, Katowice, Opole
• 1967 – Salon XX-lecia Okręgu Gdańskiego ZPAP: Malarstwo, rzeźba, grafika (w ramach XX FSP), BWA, Sopot
• 1968 – Wystawa malarstwa współczesnego ze zbiorów Muzeum Pomorskiego, Gdańsk-Oliwa
• 1970 – Festiwal Polskiego Malarstwa Współczesnego, Zamek Książąt Pomorskich, Szczecin
• 1971 – „Trzy pokolenia. ABC malarstwa Wybrzeża”, organizatorzy: Wojewódzki Dom Kultury, Muzeum Pomorskie, TPS, ZPAP – Gdańsk
• 1974 – Festiwal Polskiego Malarstwa Współczesnego, Szczecin
• 1974 – „Malarstwo Gdańskie 1945-1974”, Warszawa
• 1975 – „Od Odry po Bałtyk”, Zielona Góra
• 1980 – Festiwal Polskiego Malarstwa Współczesnego, Szczecin
• 1981 – VI Ogólnopolska Wystawa Plastyki Marynistycznej „Barwy morza”, Zachęta, Warszawa.
• 1981 – Wystawa malarstwa, Klub Garnizonowy, Warszawa

za granicą:

• 1965-1967 – „Współczesne malarstwo polskie”, Moskwa (ZSRR), Bukareszt (Rumunia), Berlin (NRD), Sofia (Bułgaria), Leningrad (ZSRR)
• 1971 – Wystawa malarstwa towarzysząca wystawie „Gdańsk i Ziemia Gdańska”, Leningrad (ZSRR)
• 1972 – Pont-l'Évêque (Francja)
• 1989 – I Biennale „Impreza – 89”, Iwano-Frankiwsk (ZSRR)
• 1991 – II Biennale, Iwano-Frankiwsk (Ukraina)
• 1993 – III Biennale, Iwano-Frankiwsk (Ukraina) – również biennale w kolejnych latach do 2013
• 2018 – „W poszukiwaniu tożsamości", Lwów (Ukraina)

Nagrody i odznaczenia

• 1964 – Wyróżnienie w konkursie „Człowiek i praca w PRL”
• 1965 – Nagroda Ministra Kultury i Sztuki na wystawie „20 lat PRL w twórczości plastycznej”, Warszawa
• 1970 – Nagroda Rektora PWSSP w Gdańsku za działalność dydaktyczno-wychowawczą
• 1991 – Dyplom II Międzynarodowego Biennale Towarzystwa Artystycznego „Szlyach” we Lwowie
• 1993 – Nagroda im. Wasilija Stusa
• 2012 – Nagroda Prezydenta Miasta Gdańska w Dziedzinie Kultury za całokształt pracy twórczej oraz działalność na rzecz rozwoju kultury ukraińskiej w Gdańsku
• 2019 – Order „Za Zasługi” III stopnia za wybitne zasługi na rzecz Ukrainy

Konkursy

• 1958 – Konkurs na pomnik Bohaterów Warszawy, Warszawa
• 1964 – Konkurs „Człowiek i praca w PRL”, Warszawa – wyróżnienie

Źródła

Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku.

Sprawozdanie z działalności Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuki w latach 1970-1972.

https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/63689 – dostęp: 20.11.2024.

Giełdon Liliana, Jankiewicz-Brzostowska Monika, Katalog zbiorów malarstwa i rysunku Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku, Centralne Muzeum Morskie w Gdańsku, Gdańsk 2010.

„Litery”, nr 3 (27), 1964, s. 30.

Przybytko-Fabijańska Krystyna, 25 lat Festiwalu Sztuk Plastycznych w Sopocie, Sopot 1972.

Słabig Arkadiusz, Ukraińcy w województwie gdańskim w latach 1956-1970 w świetle archiwaliów aparatu bezpieczeństwa PRL, „Zapiski Historyczne”, T. LXXVI, 2011, z. 3, s. 57-97.

Sobecka Anna, Kalejdoskop. Spotkania z mniejszościami narodowymi, Gdańsk 2014.

Sztuka marynistyczna. Malarstwo, rysunek, rzeźba. Katalog zbiorów zgromadzonych w latach 1960-1979, oprac. Ewa Maria Różańska, Ossolineum, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1986.

Witz Ignacy, Plastycy Wybrzeża, Gdańsk 1969, s. 132-133.

Wnukowa Józefa (red.), Państwowa Wyższa Szkoła Sztuk Plastycznych w Gdańsku 1945-1965, Gdańsk 1965.

Wydział malarstwa i grafiki Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, Gdańsk 2007.

https://zacheta.art.pl/pl – dostęp: 16.10.2024.

https://www.sfp.org.pl/osoba,16074,1,89585,Andrzej-Mentuch.html – dostęp: 21.11.2024.

http://archiwum.muzeum-niepodleglosci.pl/aktualnosci/galeria-jednego-obiektu-5/ – dostep: 21.10.2024.

Oprac. Monika Jankiewicz-Brzostowska